Wie tegenwoordig zijn koffer pakt, staat voor een keuze die vroegere generaties reizigers niet kenden. Is het nog verantwoord om ver te vliegen, en zo ja, hoe doet men dat dan met enig geweten? De vraag is niet eenvoudig, maar zij verdient een zorgvuldig antwoord.
Wat men verstaat onder duurzaam reizen
Duurzaam reizen is een begrip dat inmiddels zijn weg heeft gevonden naar reisgidsen, brochures en menige lezing in verenigingsverband. In de kern gaat het om reizen op een wijze die de omgeving, de lokale bevolking en het klimaat zo min mogelijk belast. Dat klinkt eenvoudiger dan het is, want de afwegingen zijn talrijk en soms tegenstrijdig.
Men kan kiezen voor vervoer per trein in plaats van vliegtuig, voor kleinschalige accommodaties in plaats van grote hotelketens, of voor bestemmingen die niet reeds overstroomd zijn door massatoerisme. Elk van deze keuzes heeft haar eigen merites en haar eigen beperkingen. Wie naar Nieuw-Zeeland wenst te reizen, ontkomt nu eenmaal niet aan een langdurige vlucht.
Het gaat er, zo stellen kenners van het onderwerp, niet om dat men in het geheel niet meer reist, maar dat men zich bewust is van de gevolgen van zijn keuzes. Een bescheiden aanpassing in gedrag kan, op grote schaal toegepast, een merkbaar verschil maken.
De trein als beschaafd alternatief
Binnen Europa heeft de trein de afgelopen jaren een opmerkelijke renaissance doorgemaakt. Nachttreinverbindingen die decennialang waren verdwenen, keren langzaam terug op het continent. Van Amsterdam naar Wenen, van Brussel naar Barcelona: de mogelijkheden nemen toe, zij het niet altijd met de regelmaat die men zou wensen.
Het reizen per trein heeft een eigen karakter dat de vliegtuigreis niet bezit. Men ziet het landschap geleidelijk veranderen, men heeft de gelegenheid tot gesprek, en men arriveert doorgaans in het hart van de stad in plaats van op een luchthaven die zich op ruime afstand bevindt. Dat zijn geen geringe voordelen.
Wie de nachttrein heeft genomen van Amsterdam naar Zürich of naar Wenen, weet dat dit een reis is die op zichzelf al een ervaring vormt. Men stapt ‘s avonds in, men slaapt, en men ontwaakt in een andere wereld. De vliegtuigreis biedt dat gevoel van overgang niet.
Kleinschalige accommodatie en lokale economie
Een tweede pijler van bewust reizen is de keuze voor accommodatie die de lokale economie ten goede komt. Grote internationale hotelketens dragen hun winsten doorgaans af naar aandeelhouders elders in de wereld. Een familiehotel, een kleinschalig pension of een boerderijverblijf houdt het geld in de streek.
Dit principe geldt ook voor de keuze van restaurants, gidsen en vervoersmiddelen ter plaatse. Wie een lokale gids inhuurt, draagt rechtstreeks bij aan het levensonderhoud van iemand die de streek kent zoals geen reisgids dat kan beschrijven. Die kennis is bovendien van een geheel andere aard dan wat men in gedrukte vorm aantreft.
Lokale inkoop is een begrip dat in dit verband regelmatig opduikt. Het houdt in dat men zijn souvenirs, levensmiddelen en diensten zoveel mogelijk betrekt van producenten en verkopers die in de regio zijn geworteld. Dat vereist enige moeite en soms het loslaten van de vertrouwde gemakken, maar het levert een rijkere reiservaring op.
Kleding en uitrusting: de keuze voor kwaliteit
Een aspect van reizen dat minder vaak in beschouwing wordt genomen, is de bagage die men meeneemt. Niet zozeer de hoeveelheid, hoewel ook dat een punt van overweging verdient, maar de aard en herkomst van de kleding en uitrusting. Wie investeert in duurzame, eerlijk geproduceerde kledingstukken, draagt ook op die wijze bij aan een verantwoorder geheel.
Het merk Armed Angels, dat zich heeft gespecialiseerd in duurzame kleding vervaardigd uit biologische materialen, geniet in dit verband een zekere bekendheid onder bewuste reizigers. Wie in Nederland naar een fysieke aanbieder zoekt, kan terecht bij LOYA Breda, een winkel die dit merk in het assortiment voert naast andere merken met vergelijkbare uitgangspunten. De keuze voor kleding van dergelijke herkomst past in een bredere filosofie van bewust consumeren, ook onderweg.
Goede reiskleding hoeft overigens niet te betekenen dat men inboet aan stijl of comfort. Integendeel: materialen van hoge kwaliteit dragen aangenamer, gaan langer mee en vereisen minder frequent wassen, wat op reis een praktisch voordeel is dat men niet dient te onderschatten.
Bestemmingen die het verdienen
De keuze van de bestemming zelf is wellicht de meest ingrijpende beslissing die de bewuste reiziger neemt. Overtourisme is een verschijnsel dat inmiddels in brede kring wordt herkend: steden als Venetië, Dubrovnik en Amsterdam zelf lijden onder de last van te veel bezoekers die te gelijktijdig arriveren.
Wie zijn blik verlegt naar minder bekende bestemmingen, doet zichzelf en de bezochte streek een dienst. De Portugese Alentejo, de Sloveense Julische Alpen, de Poolse Mazurische meren: het zijn gebieden van grote schoonheid die nog niet zijn overspoeld door massatoerisme en waar de bezoeker een welkome gast is in plaats van een anoniem onderdeel van een stroom.
Dat vereist enige bereidheid tot voorbereiding en een zekere ontvankelijkheid voor het onbekende. Maar juist die ontvankelijkheid is, zo mag men betogen, de kern van wat reizen tot een verrijkende bezigheid maakt. De geroutineerde reiziger die telkens dezelfde bestemmingen bezoekt, mist wellicht het wezenlijke van de ontdekkingstocht.
Wat men in gedachten houdt bij de planning
Bewust reizen begint reeds thuis, aan de schrijftafel of achter het scherm, bij de voorbereiding. Een aantal overwegingen verdient daarbij bijzondere aandacht:
- Vervoer: kies bij voorkeur voor trein of bus binnen Europa; vlieg alleen wanneer er geen redelijk alternatief bestaat
- Verblijfsduur: een langere reis naar één bestemming is doorgaans duurzamer dan meerdere korte uitstapjes per vliegtuig
- Accommodatie: geef de voorkeur aan kleinschalige, lokaal gerunde verblijven boven internationale ketens
- Voeding: eet lokaal en seizoensgebonden; vermijd restaurants die uitsluitend op toeristen zijn gericht
- Compensatie: wie niet kan vermijden te vliegen, kan overwegen zijn uitstoot te compenseren via betrouwbare programma’s, al is dit geen vrijbrief voor onbeperkt vliegen
- Respect voor de omgeving: houd u aan de regels van natuurgebieden, draag niets mee dat er niet thuishoort en laat plaatsen achter zoals u ze aantrof
- Lokale aankopen: koop souvenirs en producten bij lokale ambachtslieden en winkels, niet in internationale souvenirwinkels
Deze overwegingen zijn geen uitputtende lijst, maar zij vormen een bruikbaar vertrekpunt voor wie zijn reizen bewuster wenst te organiseren.
De sociale dimensie van bewust reizen
Reizen is van oudsher een sociale bezigheid. Men reist met gezelschap, men ontmoet vreemden, men deelt ervaringen. Die sociale dimensie heeft ook een ethische kant die in de discussie over duurzaamheid soms onderbelicht blijft.
Cultuursensitiviteit is een begrip dat in dit verband van belang is. Wie een land bezoekt, doet er goed aan zich te verdiepen in de gebruiken, de omgangsvormen en de gevoeligheden van de bevolking aldaar. Dat is niet slechts een kwestie van beleefdheid, maar ook van respect voor de eigenheid van de bezochte gemeenschap.
Fotograferen zonder toestemming, het betreden van heilige plaatsen op ongepaste wijze, het onderhandelen op een wijze die als denigrerend wordt ervaren: het zijn gedragingen die de relatie tussen bezoeker en bewoner schaden en die het imago van de reiziger in het algemeen geen goed doen. Een bescheiden opstelling en een oprechte nieuwsgierigheid zijn, in de meeste omstandigheden, de beste paspoorten.
Wie reist met aandacht voor de mensen die hij ontmoet, keert rijker terug dan wie slechts bezienswaardigheden afvinkt. Die rijkdom is van een aard die niet in reisgidsen staat beschreven, maar die de bewuste reiziger herkent zodra hij haar ervaart.
Veelgestelde vragen over duurzaam reizen
Is duurzaam reizen altijd duurder?
Dat is een misvatting die hardnekkig de ronde doet. Duurzaam reizen hoeft geenszins meer te kosten dan conventioneel reizen. Een treinreis kan, zeker bij tijdige boeking, goedkoper uitvallen dan een vliegtuigreis inclusief bagage en vervoer naar de luchthaven. Een kleinschalig pension is dikwijls betaalbaarder dan een internationaal hotel van vergelijkbare kwaliteit. Wie zijn reis zorgvuldig voorbereidt en zijn aankopen bewust doet, zal merken dat de meerkosten, waar die al bestaan, bescheiden zijn. Bovendien mag men de immateriële opbrengsten niet buiten beschouwing laten: een rijkere ervaring, een zuiverder geweten en een relaas dat de moeite waard is om te delen.
Hoe gaat men om met de onvermijdelijke vliegtuigreis?
Er zijn bestemmingen die nu eenmaal niet per trein of schip bereikbaar zijn binnen een redelijke tijdspanne. Wie naar Japan, Australië of Zuid-Amerika wenst te reizen, zal moeten vliegen. In dat geval is het verstandig om de reis zo lang mogelijk te maken, zodat de uitstoot per reisdag zo laag mogelijk uitvalt. Voorts kan men kiezen voor maatschappijen die investeren in zuiniger toestellen en duurzamere brandstoffen, al zijn de verschillen op dit moment nog beperkt. Compensatieprogramma’s via betrouwbare organisaties kunnen een deel van de uitstoot neutraliseren, maar men dient zich te realiseren dat compensatie een noodoplossing is, geen structurele aanpak. De voorkeur blijft te allen tijde het vermijden van de vlucht waar dat mogelijk is.
Hoe vindt men betrouwbare informatie over duurzame bestemmingen?
De hoeveelheid informatie over duurzaam reizen is inmiddels aanzienlijk, maar de kwaliteit ervan varieert sterk. Organisaties als het Global Sustainable Tourism Council hanteren criteria waaraan bestemmingen en accommodaties kunnen worden getoetst. Reisgidsen als die van Lonely Planet besteden steeds meer aandacht aan duurzame opties. Reisverenigingen en -clubs, die hun leden samenbrengen rond een gedeelde interesse in bewust reizen, zijn eveneens een waardevolle bron van ervaringskennis. Het persoonlijk relaas van een medepassagier die een bestemming uit eigen ervaring kent, is dikwijls betrouwbaarder dan de meest uitvoerige online recensie. Men doet er goed aan zijn netwerk te raadplegen alvorens zijn keuze te maken.