Wanneer men spreekt over rariteiten en kunstcollecties, denkt men doorgaans aan schilderijen, antiek porselein of zeldzame handschriften. Doch er bestaat een categorie van verzamelobjecten die bij oppervlakkige beschouwing licht wordt onderschat: historisch en artistiek speelgoed. Hoe delen gepassioneerde verzamelaars hun kennis en hun schatten in de beslotenheid van exclusieve avonden en genootschappen?
De bijzondere wereld van het verzamelaarsspeelgoed
Het fenomeen van het verzamelen van speelgoed is aanzienlijk ouder dan menigeen vermoedt. Reeds in de achttiende eeuw legden welgestelde burgers en adellijke huizen collecties aan van miniatuurrijtuigjes, mechanische automaten en handgeschilderde poppetjes van porselein of ivoor. Deze voorwerpen waren nimmer uitsluitend bedoeld voor kinderlijk vermaak; zij dienden tevens als statussymbool en als blijk van verfijnde smaak.
In onze tijd heeft het verzamelen van historisch speelgoed een vaste plaats verworven binnen de wereld van de serieuze collecteur. Men onderscheidt daarbij grosso modo drie categorieën: het ambachtelijk vervaardigde speelgoed van vóór de industrialisatie, de gegoten en geschilderde tinnen soldaatjes en voertuigen uit de negentiende en vroege twintigste eeuw, en ten slotte het zogenoemde designerspeelgoed, waarbij kunstenaars van naam een beperkte oplage hebben vervaardigd. Elk van deze categorieën kent haar eigen kenners, haar eigen veilinghuizen en haar eigen kring van ingewijden.
Wat de wereld van het verzamelaarsspeelgoed onderscheidt van andere collectiegebieden, is de merkwaardige combinatie van nostalgie, vakmanschap en financiële waarde. Een goed bewaard exemplaar van een Märklin-locomotief uit 1905, of een complete serie tinnen soldaatjes van Britains, kan op de internationale markt bedragen bereiken die menige leek met verbazing zouden vervullen. De kenner echter weet dat achter deze prijzen een wereld schuilgaat van documentatie, herkomstonderzoek en zorgvuldige conservering.
Avonden en bijeenkomsten voor de ingewijde verzamelaar
Het is een eigenaardigheid van de verzamelaarswereld dat de meest waardevolle uitwisseling van kennis zelden plaatsvindt op openbare beurzen of in musea, maar veeleer in de meer besloten sfeer van genootschappen en particuliere avonden. Wie eenmaal is toegelaten tot een kring van gelijkgestemde verzamelaars, ontdekt een geheel eigen universum van presentaties, tentoonstellingen en tafelgesprekken.
Zulke bijeenkomsten volgen doorgaans een vast ritueel. Een gastheer of gastvrouw stelt zijn of haar collectie tentoon in een daartoe ingerichte zaal, waarna een inleider, veelal een curator, handelaar of historicus van naam, een voordracht houdt over de herkomst en betekenis van de getoonde stukken. De aanwezigen, die elkander kennen en wier aanwezigheid op zichzelf reeds een kwaliteitskeurmerk impliceert, stellen vragen en wisselen observaties uit. Het is in deze sfeer dat de werkelijke kennisoverdracht plaatsvindt.
Opmerkelijk is dat dergelijke avonden steeds vaker ook het brede terrein van het artistiek speelgoed betreden. Zo organiseren verscheidene Europese genootschappen lezingen over de rol van het speelgoed in de kunstgeschiedenis, waarbij men de verbanden legt tussen bijvoorbeeld de Bauhaus-beweging en haar invloed op het ontwerp van educatief speelgoed, of tussen de Japanse traditie van het Netsuke en de Europese miniatuurkunst. Bij Marjo Speelgoed treft men overigens ook in hedendaagse context een brede selectie van speelgoed die de grens tussen gebruiksvoorwerp en object d’art verkent. Dergelijke hedendaagse aanbieders worden door verzamelaars soms geraadpleegd als barometer voor wat de markt op dit moment bezighoudt.
De toegang tot deze kringen is zelden eenvoudig. Men wordt doorgaans geïntroduceerd door een bestaand lid, waarna een periode van kennismaking volgt alvorens men tot de vaste genodigden wordt gerekend. Dit systeem van introductie en ballotage waarborgt dat de avonden hun karakter van vertrouwelijkheid en inhoudelijke diepgang behouden.
Wat een goede collectie onderscheidt van een willekeurige verzameling
Niet elke verzameling verdient de kwalificatie collectie in de volledige betekenis van het woord. Een collectie impliceert een doordacht thema, een historische of artistieke samenhang en een gedegen documentatie van elk afzonderlijk stuk. Wie slechts op de vlooienmarkt of bij willekeurige veilingen bijeenraapt wat hem aanstaat, bezit wellicht een aardige verzameling curiositeiten, doch geen collectie in de strikte zin.
De ervaren verzamelaar van speelgoed hanteert een aantal vaste criteria bij de beoordeling van een stuk:
- Originaliteit: is het voorwerp authentiek en ongerestaureerd, of zijn er later aangebrachte wijzigingen?
- Staat van bewaring: zijn de verflagen, mechanismen en eventuele originele verpakkingen nog intact?
- Herkomst: kan men de eigendomsgeschiedenis reconstrueren, bij voorkeur terug tot de vervaardigingsdatum?
- Zeldzaamheid: betreft het een serieproductie of een uitzonderlijk exemplaar uit een beperkte oplage?
- Documentatie: bestaat er schriftelijk bewijs van herkomst, zoals aankoopbonnen, tentoonstellingscatalogi of correspondentie?
Het is de combinatie van deze factoren die de waarde van een stuk bepaalt, zowel in financiële als in culturele zin. Een zeldzaam tinnen speelgoedvoertuig met originele lak, voorzien van een gedocumenteerde herkomst uit een adellijke nalatenschap, is oneindig veel meer waard dan een vergelijkbaar stuk zonder enige documentatie.
De verzamelaar die zijn collectie wenst te presenteren op een besloten avond, doet er dan ook verstandig aan niet alleen de voorwerpen zelf te tonen, maar tevens de documentatie die hun betekenis onderbouwt. Het is immers de combinatie van het zichtbare object en de onzichtbare geschiedenis die een publiek van kenners werkelijk weet te boeien.
Veelgestelde vragen over speelgoed als verzamelobject
Welk speelgoed is het meest gewild onder serieuze verzamelaars?
Onder kenners geniet met name het mechanisch speelgoed uit de periode 1880 tot 1940 grote waardering. Merken als Märklin, Bing en Lehmann worden op internationale veilingen hoog gewaardeerd. Daarnaast bestaat een levendige markt voor vroeg porseleinen en bisque poppen, alsmede voor speelgoed dat aantoonbaar verbonden is met bekende kunstbewegingen als het Bauhaus.
Hoe kan men de authenticiteit van oud speelgoed vaststellen?
Authenticiteit wordt vastgesteld aan de hand van materiaalonderzoek, vergelijking met gedocumenteerde exemplaren in musea en catalogi, en zo mogelijk door raadpleging van gespecialiseerde experts of veilinghuizen. Originele verflagen, slijtagepatronen en fabricagekenmerken zijn daarbij doorslaggevende aanwijzingen.
Zijn er in Nederland genootschappen die zich bezighouden met het verzamelen van historisch speelgoed?
Nederland kent verscheidene verenigingen op dit terrein, waaronder het Nederlandsch Speelgoed Genootschap en regionale collecteurskringen die met enige regelmaat bijeenkomsten en tentoonstellingen organiseren. Toetreding geschiedt doorgaans via introductie door een bestaand lid.
