Het verheugt de ondergetekende, secretaris van Sociëteit Quintessence, u wederom te mogen verwelkomen in de kolommen van dit kroniekwerk. De avond waarover hieronder verslag wordt gedaan, behoort zonder aarzeling tot de meest geslaagde bijeenkomsten die onze sociëteit in recente tijden heeft mogen beleven. Het onderwerp — de historische Grand Tour als beschavingsreis bij uitstek — raakte aan de grondslagen van onze eigen verenigingscultuur, en de spreker wist dit met een zeldzame mengeling van eruditie en warmte te verwoorden.
De Spreker en Zijn Betoog
De heer mr. drs. Adriaan Hooft van Huysduynen, emeritus hoogleraar cultuurgeschiedenis en, naar hij zelf met gepaste bescheidenheid vermeldde, voormalig deelnemer aan een academische studiereis door Italië die hem voor altijd had gevormd, betrad de spreekruimte met de bedaarde tred van iemand die weet dat zijn stof voor zichzelf spreekt. Hij droeg een donker jacquet — een kledingkeuze die door de aanwezige leden, zo noteerde de secretaris met genoegen, stilzwijgend werd gewaardeerd.
Zijn betoog ving aan met een schets van de oorsprong van de Grand Tour als institutie: de zeventiende- en achttiende-eeuwse gewoonte onder Britse, maar ook Nederlandse en Duitse jongemannen van stand om, na hun universitaire vorming, een uitgebreide rondreis door Europa te ondernemen. Parijs, de Alpen, Florence, Rome, Napels — de route lag in grote lijnen vast, doch de ervaringen verschilden van reiziger tot reiziger. De spreker citeerde dagboekfragmenten, brieven aan bezorgde vaders en de verslagen van huisleraren die hun pupillen met wisselend succes van al te uitbundige uitspattingen trachtten te weerhouden.
Wat de heer Hooft van Huysduynen met bijzondere nadruk wilde stellen — en de secretaris geeft dit standpunt slechts weer zonder het als het zijne te presenteren — was dat de Grand Tour niet primair een vermaaksreis was, maar een doelbewust beschavingsinstrument. De jonge reiziger diende te leren omgaan met onbekende talen, vreemde zeden, onverwachte ontberingen en de onvermijdelijke confrontatie met grootse kunst en architectuur. In die zin, aldus de spreker, was de reis een school voor het leven in de meest letterlijke betekenis van het woord.
Historische Diepgang en de Rol van de Encyclopedische Kennis
Na de pauze — waarbij het bestuur voor een uitstekende Elzasser Riesling had gezorgd, een keuze die de wijncommissie alle eer aandoet — vervolgde de heer Hooft van Huysduynen zijn betoog met een beschouwing over de bronnen die de moderne onderzoeker ter beschikking staan. Hij wees erop dat de democratisering van historische kennis in onze tijd indrukwekkende vormen heeft aangenomen: wie zich een eerste oriëntatie wenst te verschaffen over de Grand Tour als fenomeen, kan uitstekend terecht bij een artikel op Wikipedia, waar de historische achtergronden, de belangrijkste routes en de bekendste reizigers nauwkeurig zijn gedocumenteerd. De spreker benadrukte evenwel — en dit is een punt dat de secretaris gaarne onderstreept — dat dergelijke bronnen slechts een aanvangspunt vormen, en dat de werkelijke diepgang wordt gevonden in de archieven, de correspondentieverzamelingen en de reisdagboeken die in bibliotheken over geheel Europa bewaard worden.
Bijzonder boeiend was het gedeelte van de lezing dat gewijd was aan de Nederlandse deelnemers aan de Grand Tour. Onze landgenoten, aldus de spreker, waren minder talrijk maar niet minder enthousiast dan hun Britse tegenhangers. Kooplieden, regentenzonen en jonge juristen trokken naar het zuiden met een mengeling van zakelijke en culturele motieven die kenmerkend was voor de Hollandse mentaliteit. Men kocht schilderijen, men legde contacten, men bewonderde de antieke overblijfselen — en men keerde terug met een verfijning die zich in de inrichting van de Amsterdamse grachtenpanden weerspiegelde.
De zaal luisterde aandachtig; slechts het zachte tikken van de staande klok in de hoek van de kamer doorbrak de stilte. Dit is, zo meent de secretaris, het kenmerk van een werkelijk geslaagde lezing: de aanwezigen vergeten even dat zij dorst hebben.
De Discussie en de Vraag naar de Hedendaagse Grand Tour
Na afloop van de eigenlijke lezing volgde, zoals te doen gebruikelijk bij Quintessence, een geleide discussie onder leiding van de voorzitter, de heer jonkheer mr. C.J.F. van Steenberch. Deze opende met de vraag of de Grand Tour in enige gedaante nog voortleeft in onze tijd, of dat zij definitief behoort tot een afgesloten historisch hoofdstuk.
De discussie die volgde was levendig en, naar het oordeel van de secretaris, bijzonder vruchtbaar. Meerdere leden wezen op de hedendaagse backpackersreis als een democratische nakomeling van de Grand Tour, zij het dat de beschavende intentie grotendeels is vervangen door een verlangen naar persoonlijke ontplooiing en avontuur. Anderen betoogden dat de studiereis, het jaar in het buitenland en het Erasmusprogramma als institutionele opvolgers kunnen worden beschouwd. De heer Hooft van Huysduynen zelf neigde naar de opvatting dat de wezenlijke functie van de Grand Tour — het vormen van een jonge geest door confrontatie met het vreemde — in onze tijd eerder wordt vervuld door de literatuur en de kunsten dan door de lichamelijke verplaatsing als zodanig. Ook dit standpunt wordt hier weergegeven zonder dat de secretaris zich er persoonlijk achter schaart.
Een jongere gast — de sociëteit nodigt bij dergelijke lezingen met enige regelmaat geïnteresseerde buitenstaanders uit, teneinde het ledenbestand op termijn te verjongen, een streven dat de secretaris van harte ondersteunt — merkte op dat de drempel voor internationale reizen thans zo laag is geworden dat de confrontatie met het vreemde haar formatieve kracht dreigt te verliezen. Men reist, maar men wordt niet meer gevormd. Dit betoog ontlokte een goedkeurend gemompel van de oudere leden, hetgeen de secretaris als een veelzeggend gebaar noteerde.
Tot Slot
De avond werd besloten met een licht diner in de kleine eetzaal, waarbij de gebruikelijke tafelschikking werd aangehouden en de conversatie, zoals het een beschaafde sociëteit betaamt, vrij en ongedwongen was. Uit de beslotenheid van wat er aan tafel werd besproken zal de secretaris, zoals steeds, niets optekenen.
Wat wel mag worden vastgelegd, is de algemene stemming: tevreden, enigszins weemoedig — want de Grand Tour herinnert ons aan een wereld die langzamer was en wellicht dieper — en bovenal dankbaar voor een avond die het beste vertegenwoordigde waartoe een sociëteit als de onze in staat is. De heer Hooft van Huysduynen ontving bij zijn vertrek een welgemeend applaus en een fles van onze huiswijn, een gewoonte die de sociëteit reeds generaties koestert en die de secretaris niet voornemens is te laten varen.