Er zijn avonden waarop de sociëteit zich overtreft, en de lezing die wij onlangs mochten bijwonen behoorde, naar de bescheiden mening van ondergetekende, zonder twijfel tot die categorie. De heer Van Moorsel, oud-diplomaat en veelvuldig reiziger, betrad de spreekplaats met de kalmte van iemand die gewend is aan een zekere grandeur, en hij verliet haar twee uur later onder een applaus dat, voor de maatstaven van Quintessence, bijzonder hartelijk mocht heten.
Over de Stelling van de Spreker: Reizen als Discipline
De heer Van Moorsel opende zijn betoog met een bewering die in de zaal enige wenkbrauwen deed fronsen, hetgeen hij, zo leek het, met genoegen had voorzien. Hij stelde namelijk dat de moderne reiziger, die gewapend met een handapparaat en een vooraf geboekte route zijn bestemming bezoekt, in wezen niet reist maar slechts van plaats verandert. Reizen, zo betoogde hij met een retorische vaardigheid die wij in de sociëteit op prijs stellen, is een geestelijke discipline die onvoorbereide ontmoeting, ongemak en de bereidheid tot verwondering vereist.
Hij onderscheidde daartoe drie typen reizigers: de toerist, die consumeert; de pelgrim, die zoekt; en de waarnemer, die beschouwt. Het was dit laatste type, aldus de spreker, dat de werkelijke vrucht van het reizen plukt, niet in de vorm van anekdotes voor het diner, maar in de gedaante van een verfijnd begrip van de eigen positie in de wereld. Wij tekenen aan dat deze driedeling in de nabespreking op enige tegenwerping stuitte, waarover hieronder meer.
De Tafel na de Lezing: Gebruiken en Gezelschap
Na afloop van het eigenlijke betoog, en na de gebruikelijke pauze waarin de leden gelegenheid kregen hun gedachten te ordenen en hun glazen te vullen, werd de tafel geschikt voor het avondmaal. Het is een gebruik van de sociëteit, dat wij met enige trots vermelden, dat de spreker aan de rechterzijde van de voorzitter plaatsneemt en dat de gesprekken aan tafel niet als voortzetting van de lezing worden beschouwd, maar als een afzonderlijk gezelschappelijk moment.
De keuken had ditmaal gekozen voor een menu dat, naar het oordeel van meerdere leden, de thematiek van de avond subtiel weerspiegelde: gerechten met een internationale herkomst, bereide met inheemse grondstoffen. Of dit een bewuste keuze was van de hofmeester of een gelukkig toeval, laat ondergetekende in het midden, maar het effect was aangenaam. Aan tafel werd gesproken over verre bestemmingen, over de vraag of men een land werkelijk leert kennen aan zijn tafels of aan zijn wegen, en over de vraag of het reizen tegenwoordig te gemakkelijk is geworden om nog zeggingskracht te hebben.
De Nabespreking: Waar de Geesten Verdeeld Waren
De heer Van Moorsel had zijn driedeling van reizigers, zoals gezegd, niet zonder weerstand gepresenteerd. In de nabespreking, die door de voorzitter met zijn gebruikelijke behendigheid werd geleid, nam het lid De Graeff het woord om te betogen dat de pelgrim en de waarnemer in de praktijk moeilijk te onderscheiden zijn, en dat de spreker wellicht te streng oordeelde over de toerist, die immers ook, zij het onsystematisch, aan zichzelf werkt. De heer Van Moorsel verdedigde zijn standpunt met de beleefdheid die men van hem mag verwachten, doch zonder concessies van betekenis te doen.
Het lid Mevrouw Terlinden, een van de weinige dames die de sociëteit in de afgelopen jaren heeft verwelkomd, merkte op dat de vrouwelijke reiziger door de eeuwen heen een bijzondere positie heeft ingenomen: noch geheel vrij, noch geheel gebonden aan de conventies van haar tijd, en daardoor dikwijls een scherpere waarnemer dan haar mannelijke reisgenoot. Deze opmerking werd door de zaal met instemming ontvangen, en de spreker erkende dat zijn betoog op dit punt wellicht enige aanvulling behoefde.
Ballotage en de Vraag naar Nieuwe Leden
Het is de gewoonte van de kroniekschrijver om in elk verslag een woord te wijden aan de toestand van de sociëteit zelf, en ditmaal is er reden om stil te staan bij de kwestie van de ballotage. De sociëteit telt op dit moment een getal van leden dat, zonder de vertrouwelijkheid van de ledenlijst te schenden, als bescheiden mag worden omschreven. De commissie voor nieuwe leden heeft in haar laatste vergadering opnieuw de vraag aan de orde gesteld hoe men jongere kandidaten kan aantrekken zonder het karakter van Quintessence geweld aan te doen.
Dit is geen eenvoudige kwestie. De sociëteit stelt prijs op een zekere rijpheid van geest bij haar leden, op de bereidheid tot luisteren en tot het verdragen van andersluidende meningen, en op een liefde voor het ceremonieel die men, naar de eerlijke observatie van de secretaris, bij de jeugdige generatie niet altijd aantreft. Toch zou het onjuist zijn te concluderen dat verjonging onmogelijk is; de heer Van Moorsel zelf was, zo deelde hij terzijde mee, op zijn vijfentwintigste voor het eerst uitgenodigd voor een soortgelijke kring, en hij beschouwt die uitnodiging als een van de vormende ervaringen van zijn leven.
Slotbeschouwing van de Secretaris
Ondergetekende sluit dit verslag af met een persoonlijke noot, die hij zich, na vele jaren trouwe dienst aan de sociëteit, veroorlooft. De lezing van de heer Van Moorsel heeft hem doen nadenken over de vraag of de sociëteit zelf niet een vorm van reizen is: een regelmatige verplaatsing van de geest naar andere denkbeelden, andere perspectieven, andere manieren van in de wereld staan. Men verlaat de avonden van Quintessence, zo is de ervaring van de secretaris, zelden precies zoals men gekomen is.
Dat, zou de heer Van Moorsel wellicht zeggen, is het kenmerk van een geslaagde reis.