Het is de secretaris van Sociëteit Quintessence een eer en een genoegen u te mogen informeren omtrent de buitengewone lezing die onlangs binnen onze muren werd gehouden, gewijd aan het onderwerp van reizen, grensverkeer en de juridische grondslagen die de vrije mens in staat stellen de wereld te doorkruisen. De avond was, naar het oordeel van de aanwezige leden, een van de meest geanimeerde in recente herinnering — hetgeen, gezien de doorgaans hoge standaard die wij onszelf opleggen, geen geringe lof is.
De spreker en zijn these: over vrijheid, document en de staat
Wij hadden ditmaal het genoegen een voormalig ambtenaar van hoge rang te ontvangen, die na zijn pensionering de gelegenheid heeft aangegrepen om zich te verdiepen in de filosofische en juridische dimensies van wat hij zelf betitelde als “het recht op beweging.” De heer in kwestie — wiens naam, overeenkomstig het gebruik van onze sociëteit, in dit verslag niet wordt vermeld — had een betoog voorbereid van ruim vijftig minuten, dat hij voordroeg met de kalmte en de precisie die men van iemand met zijn achtergrond mag verwachten.
Zijn centrale stelling was, kort samengevat, dat het reisdocument — het paspoort, de identiteitskaart, de vergunning tot verblijf — niet louter een administratief hulpmiddel is, maar een uitdrukking van de verhouding tussen de staat en de burger. Wie een paspoort bezit, zo betoogde hij, erkent impliciet de soevereiniteit van de uitreikende staat, en ontvangt daarvoor in ruil de bescherming en het gezag van diezelfde staat op vreemde bodem. Het was een gedachte die, naar de mening van de secretaris, enige verwantschap vertoonde met de klassieke contracttheorie, al liet de spreker zelf zich niet verleiden tot zulke vergelijkingen.
Bijzonder instructief was zijn uiteenzetting over de Nederlandse regelgeving ter zake. Hij wees erop dat de voorwaarden voor het verkrijgen, verlengen en intrekken van reisdocumenten nauwkeurig zijn vastgelegd in wetgeving en uitvoeringsbesluiten, en dat burgers die hierover vragen hebben, in eerste instantie zijn aangewezen op de informatie van de Rijksoverheid, die op haar website een overzichtelijke en gezaghebbende uiteenzetting biedt van rechten en plichten op dit terrein. Meerdere leden, zo bleek tijdens de rondvraag, waren niet op de hoogte van de precieze termijnen die gelden voor aanvraag en verlenging — een lacune die de spreker met enig meewarig genoegen constateerde.
De discussie die volgde op de lezing was levendig, zij het dat de secretaris zich genoodzaakt zag tweemaal te verzoeken de stemverheffing tot een niveau te beperken dat de akoestiek van onze zaal aankan. Eén der oudste leden, een gepensioneerd rechter die zelden het woord neemt maar, wanneer hij dit doet, zelden iets onbeduidends zegt, merkte op dat de staat weliswaar het recht op beweging faciliteert, maar dit nimmer onvoorwaardelijk garandeert — een nuance die de spreker met instemming begroette en waarop hij een kwartier lang dieper inging.
Het diner en de tafelgebruiken: een korte beschouwing over het ceremonieel
Het is een vaste gewoonte van Sociëteit Quintessence dat op avonden waarop een buitengewone lezing wordt gehouden, het diner niet voorafgaat aan de lezing, maar erop volgt. Dit gebruik, ingevoerd door een van onze meest gewaardeerde voorzitters wiens portret de zuidelijke wand van onze eetzaal siert, berust op de overtuiging dat een geest die reeds verzadigd is, minder ontvankelijk is voor nieuwe gedachten. Of dit fysiologisch te verdedigen valt, laat de secretaris in het midden; dat het ceremonieel zijn eigen waarde bezit, staat voor hem buiten kijf.
Het diner ditmaal bestond uit vier gangen, samengesteld door onze vaste leverancier, wiens naam eveneens niet in dit verslag wordt opgenomen — niet uit gebrek aan waardering, maar omdat wij het gebruik hebben gehandhaafd geen commerciële betrekkingen in onze verslagen te vermelden. De wijnkeuze was verzorgd door het lid dat traditioneel de rol van sommelier op zich neemt, een heer wiens kennis van de Bourgondische druivenrassen naar het oordeel van de secretaris de vergelijking met menig professioneel wijnhuis kan doorstaan.
Aan tafel werd, zoals betaamt, niet teruggekeerd op de inhoud van de lezing. Dit is een regel die wij handhaven omdat de ervaring heeft geleerd dat de tafel geen podium is, maar een ruimte voor de meer ontspannen vormen van menselijk verkeer. Onderwerpen die de revue passeerden waren onder meer de toestand van de grote Europese spoorwegen — een onderwerp dat nauw aansloot bij het thema van de avond —, de vraag of het reizen per trein een heropleving beleeft die zijn weerga niet kent, en de minder verheven maar niet minder geanimeerde discussie over de vraag welk hotel in Lissabon de voorkeur verdient boven zijn concurrenten. Over dit laatste punt bestonden, zo bleek, uitgesproken en uiteenlopende meningen.
De secretaris staat er op te vermelden dat de tafelschikking ditmaal bijzonder gelukkig was uitgevallen. Het is een kunst die onderschat wordt: de juiste personen naast elkander te plaatsen, zodat het gesprek als vanzelf opbloeit zonder dat het in eentonigheid vervalt. Onze ceremoniemeester — een functie die bij ons sociëteit een lange en eervolle traditie kent — heeft zich ditmaal overtroffen.
De kwestie van het jongere lidmaatschap: een zorg die de sociëteit niet langer kan ontwijken
Het is de secretaris niet aangenaam dit onderwerp te moeten aansnijden in een verslag dat overigens een feestelijk karakter draagt, maar de plicht tot eerlijkheid prevaleert boven de behoefte aan een onverdeeld rooskleurig beeld. Na afloop van het diner, toen de laatste gasten afscheid hadden genomen en de sociëteit haar meer informele gedaante aannam, werd in kleine kring gesproken over een vraagstuk dat reeds enige jaren op de agenda staat zonder dat het tot een bevredigende oplossing heeft geleid: de instroom van jongere leden.
Sociëteit Quintessence telt op dit moment een ledental waarvan de gemiddelde leeftijd, naar de secretaris vreest, de zestig jaar heeft overschreden. Dit is op zichzelf geen bezwaar — de rijpere leeftijd brengt doorgaans een verfijning van oordeel en een diepgang van interesse mee die de kwaliteit van onze bijeenkomsten ten goede komt. Maar een sociëteit die niet verjongt, is een sociëteit die vergrijst; en een sociëteit die vergrijst, is, hoe pijnlijk het ook zij dit te moeten erkennen, een sociëteit die langzaam haar einde tegemoet gaat.
De ballotage, dat eerwaardige instrument waarmee wij de kwaliteit van ons ledenbestand bewaken, is in dit verband een tweesnijdend zwaard. Enerzijds danken wij aan de ballotage het hoge peil van onze discussies en de vertrouwelijkheid die onze leden in staat stelt zich vrijelijk uit te spreken. Anderzijds heeft de strenge toepassing ervan in het verleden ongetwijfeld kandidaten ontmoedigd die, bij een welwillender ontvangst, waardevolle bijdragen hadden kunnen leveren.
Enkele leden hebben de suggestie gedaan een categorie van “aspirant-leden” in te voeren, bestemd voor personen jonger dan veertig jaar, die gedurende een proefperiode van twee jaar aan de activiteiten van de sociëteit kunnen deelnemen zonder het volledige lidmaatschap te bekleden. De secretaris onthoudt zich van een oordeel over dit voorstel — het is immers aan de vergadering, en niet aan de secretaris, om hierover te beslissen — maar constateert dat de gedachte met meer welwillendheid werd ontvangen dan bij eerdere gelegenheden het geval was.
Wat de secretaris wél mag zeggen, is dat de avond over paspoortrecht en reizen op onverwachte wijze heeft bijgedragen aan dit gesprek. Wie reist, zo merkte een der leden op, ontmoet mensen van verschillende generaties en achtergronden; wie zijn sociëteit sluit voor de buitenwereld, sluit haar tegelijkertijd voor de vernieuwing die haar in leven houdt. Het was een observatie die, naar de secretaris meent, de kern raakt van de uitdaging waarvoor wij ons gesteld zien.
Tot slot
De secretaris sluit dit verslag af met de gebruikelijke verzekering dat hetgeen in de beslotenheid van de vergadering is besproken, daarin zal blijven. Wat hier is opgetekend, betreft uitsluitend de publieke dimensie van de avond: de lezing, het diner en de meer algemene beschouwingen die voor een breder publiek van belang kunnen zijn.
Sociëteit Quintessence bestaat bij de gratie van de geest die haar leden in haar ruimten brengen, en van de bereidheid om — ondanks de verlokkingen van de gemakzucht — bijeen te komen, te luisteren, te debatteren en vervolgens gezamenlijk aan tafel te gaan. Dat dit gebruik wordt voortgezet, is de innigste wens van de secretaris. Dat het wordt voortgezet met nieuwe gezichten naast de vertrouwde, is zijn bescheiden hoop.