Het Reizen als Onderwerp van Beschaving: Verslag van een Gedenkwaardige Lezing

·

Het is de secretaris een genoegen — en, hij bekent het gaarne, ook een zekere plicht — om de leden en geïnteresseerden die deze kroniek raadplegen, te berichten over de lezing welke onlangs binnen de muren van Sociëteit Quintessence werd gehouden. Het onderwerp betrof het reizen, dat tijdloze menselijke verlangen om de vertrouwde drempel te overschrijden en de wereld in haar veelzijdigheid te aanschouwen. Wat volgde was een avond van zeldzame kwaliteit, waarover de secretaris, met de hem toekomende zorgvuldigheid, hierna verslag doet.

De Spreker en de Aanvang der Avond

De lezing werd gehouden door de heer D.J. Vermeulen, oud-diplomaat en thans verbonden aan een instelling voor internationale betrekkingen, wiens naam de meer bejaarde leden van onze sociëteit reeds bekend was van een eerder optreden, destijds gewijd aan de handelsroutes van de Hanze. Dat hij ditmaal het reizen als zodanig tot onderwerp had gekozen — niet als economisch fenomeen, maar als culturele en beschavende praktijk — deed de verwachtingen bij de aanwezigen, naar de secretaris mocht waarnemen, aanmerkelijk stijgen.

De avond nam een aanvang om kwart over acht, welk tijdstip, zoals de leden weten, door onze statuten is vastgelegd voor lezingen die voorafgegaan worden door een gezamenlijk diner. Het diner zelf — een wildsoep, gevolgd door gebraad met seizoensgroenten, en besloten met een kaasplank van onberispelijke samenstelling — had de gemoederen in de gewenste staat van ontvankelijkheid gebracht. De tafelschikking was, overeenkomstig de traditie, door het bestuur vastgesteld, hetgeen, de secretaris zegt het zonder omwegen, niet altijd door alle leden als een genoegen wordt ervaren, doch dat nu eenmaal de enige manier is om te verzekeren dat gesprekken over de grenzen der vertrouwde kring worden gevoerd.

De heer Vermeulen nam het woord staande, achter het kleine lessenaartje dat de sociëteit in haar bezit heeft sedert de heroprichting na de Tweede Wereldoorlog, en opende met een stelling die onmiddellijk de aandacht trok: dat het reizen in onze tijd zijn beschavende werking grotendeels heeft verloren, niet omdat de wereld kleiner is geworden, maar omdat de reiziger zichzelf niet langer de moeite gunt om te worden veranderd door wat hij ziet. Deze stelling, de secretaris tekent dit aan, vertegenwoordigt het standpunt van de spreker, en wordt hier weergegeven zonder dat de sociëteit of haar secretaris zich daarmee vereenzelvigen.

De Inhoud der Lezing: Reizen, Nieuws en de Wereld Buiten de Deur

De heer Vermeulen betoogde dat de Grand Tour, zoals die van de zeventiende tot en met de negentiende eeuw door jonge heren van stand werd ondernomen, niet primair een vermaak was, maar een pedagogisch instrument. Men reisde naar Rome om de oudheden te aanschouwen, naar Florence om de schilderkunst te begrijpen, naar Parijs om de omgangsvormen te verfijnen, en naar Wenen om te begrijpen hoe een rijk zijn weelde en zijn verval gelijktijdig kon dragen. De reiziger keerde niet terug als dezelfde persoon die vertrokken was, en dat was, aldus de spreker, precies de bedoeling.

Vervolgens trok de heer Vermeulen een vergelijking met het hedendaagse reizen, waarbij hij opmerkte dat de moderne toerist — een woord dat hij met merkbare terughoudendheid uitsprak — doorgaans vertrekt met een lijst van bezienswaardigheden die reeds voor zijn vertrek voor hem zijn samengesteld door anderen, en terugkeert met beelden die hij heeft gemaakt op de plaatsen waar iedereen beelden maakt. De wereld, zo stelde hij, wordt niet langer beleefd maar geconsumeerd, en de reiziger vraagt zich zelden af wat een stad of een landschap van hém wil, doch slechts wat hij ervan kan meenemen.

Een bijzonder boeiend onderdeel van de lezing betrof de rol van het nieuws in onze reisbeleving. De spreker wees erop dat wij thans, voor onze vertrek en gedurende onze reis, voortdurend worden overspoeld met berichten over de bestemmingen die wij bezoeken — over onlusten, over toeristische drukte, over politieke spanningen, over de staat van het klimaat ter plaatse. Hij noemde in dit verband de berichtgeving zoals men die kan volgen via de NOS, die ons weliswaar uitstekend informeert over de wereld, doch ons ook de neiging geeft om bestemmingen te beoordelen vóórdat wij er voet aan wal hebben gezet. De vraag die de spreker opwierp — en die, naar de secretaris meende te bespeuren, bij verscheidene aanwezigen een zekere ongemakkelijkheid teweegbracht — was of deze overvloed aan informatie ons als reizigers rijker of juist armer maakt.

De heer Vermeulen stelde niet dat nieuws schadelijk is, laat dat duidelijk zijn; hij stelde dat de verhouding tussen de reiziger en zijn bestemming ingrijpend is veranderd nu die bestemming hem reeds bekend is, niet uit eigen ervaring, maar uit de verslaglegging van anderen. De onbevangenheid waarmee een jonge Engelsman in de achttiende eeuw Rome betrad — zonder voorkennis anders dan wat Vergilius hem had bijgebracht — is, aldus de spreker, voor altijd voorbij. Of dat verlies te betreuren valt, of dat het slechts een andere vorm van reizen heeft doen ontstaan, liet hij met verstandige voorzichtigheid in het midden.

Na dit gedeelte volgde een beschouwing over de vraag welke bestemmingen in onze tijd nog de werking hebben die Rome en Athene eens hadden — plaatsen die de bezoeker dwingen tot nadenken, tot stilte, tot het besef van zijn eigen kleinheid tegenover de geschiedenis. De spreker noemde enkele voorbeelden, waaronder een aantal die de secretaris, om redenen van gepastheid, hier niet nader zal specificeren, aangezien de lezing ook uitlatingen bevatte over bepaalde politieke regimes wier gastvrijheid jegens reizigers niet onvoorwaardelijk is. De leden die aanwezig waren, zullen deze passages ongetwijfeld in hun geheugen bewaren.

De Nabespreking, de Traditie en het Vraagstuk der Jongere Leden

Na afloop van de eigenlijke lezing, welke ruim vijftig minuten in beslag nam, werd de vloer geopend voor vragen en beschouwingen. Het is de secretaris een genoegen te kunnen melden dat de kwaliteit van de inbreng ditmaal bijzonder hoog was, hetgeen hij toeschrijft aan de combinatie van een prikkelend onderwerp en een spreker die zijn gehoor niet naar de mond praatte. Mevrouw Van Houten, lid sedert vele jaren en bekend om haar directheid, stelde de vraag of de spreker van mening was dat de ballotage van nieuwe leden bij besloten sociëteiten als de onze een analogie vertoont met de selectiviteit van de Grand Tour — immers, niet iedereen werd destijds geacht te reizen, evenmin als niet iedereen wordt geacht tot onze kring toe te treden.

De heer Vermeulen antwoordde met een glimlach die de secretaris zou omschrijven als diplomatiek van aard, en merkte op dat elke vorm van selectie een cultuur beschermt maar ook verstarring in de hand kan werken. Dit antwoord, dat noch instemming noch afwijzing inhield, werd door de aanwezigen met een gemengd onthaal begroet, hetgeen op zichzelf reeds stof tot nadenken biedt.

De vraag van mevrouw Van Houten raakte, zij het zijdelings, aan een onderwerp dat het bestuur reeds geruime tijd bezighoudt: het aantrekken van jongere leden. De sociëteit telt op dit moment een ledental waarvan de gemiddelde leeftijd — de secretaris spreekt in ronde cijfers — de zestig ruimschoots overstijgt. Dit is geen uniek probleem; tal van vergelijkbare genootschappen kampen met hetzelfde vraagstuk. De secretaris is van mening, en hij spreekt hier uitdrukkelijk namens zichzelf en niet namens het bestuur als geheel, dat het aantrekken van jongere leden niet kan worden bereikt door de drempel te verlagen, doch slechts door de sociëteit zodanig te presenteren dat zij voor jongeren van beschaving en belangstelling aantrekkelijk is.

In dat verband is de avond over het reizen wellicht een goed omen geweest. Reizen is immers een onderwerp dat generaties verbindt; de jonge mens die voor het eerst de grens overschrijdt, en de oudere die zijn reizen in de herinnering draagt, spreken over hetzelfde verlangen, al zijn de vormen waarin het zich uit nog zo verschillend. Indien de sociëteit erin slaagt lezingen te organiseren die dit brugfunctie vervullen — die de ervaring van de oudere leden verbinden met de nieuwsgierigheid van de jongere — dan is er reden tot voorzichtig optimisme.

Na de nabespreking werd, overeenkomstig de traditie, nog een glas gedronken in de conversatiezaal, waarbij de gesprekken zich voortzetten in kleinere kringen. De secretaris heeft daarbij, naar zijn gewoonte, niet getracht de inhoud van deze gesprekken vast te leggen; het behoort tot de aard van een sociëteit als de onze dat niet alles wat gezegd wordt ook opgetekend behoeft te worden. De waarde van een avond als deze schuilt immers niet alleen in de lezing zelf, maar in de gedachten die zij in beweging zet, en die hun werk doen lang nadat de spreker is vertrokken en de kaarsen zijn gedoofd.

Conclusie

De secretaris sluit dit verslag af met de opmerking dat de avond aan de verwachtingen heeft voldaan, en naar zijn oordeel die verwachtingen op verscheidene punten heeft overtroffen. De heer Vermeulen heeft de leden van Sociëteit Quintessence een onderwerp aangeboden dat hen, naar hij hoopt en verwacht, nog geruime tijd zal bezighouden: de vraag namelijk wat het betekent om te reizen in een wereld die men reeds kent voordat men haar heeft gezien, en of de beschavende werking van het reizen, die vroegere generaties als vanzelfsprekend beschouwden, in onze tijd nog te vinden is — en zo ja, waar. Het zijn vragen zonder gemakkelijke antwoorden, en juist daarom zijn het de vragen die een sociëteit als de onze bestaansrecht geven.

Meer om te lezen